تفکر امام خمینی (ره)

رهبری استثنایی

دهه 70 قرن بيستم ميلادي از مهمترين دورانهاي احياي اسلام و بيداري ديني بشمار مي‏رود . در اين سالها بسياري از جنبش‏هاي اسلامي پا به منصه ظهور گذاشت و مسئله برقراري حکومت اسلامي يکي از هدفهاي غائي همه جنبش‏ها بشمار مي‏آمد .

اين جنبش‏ها براي احياي اسلام تلاشهاي بسياري را بعمل آوردند، و هنگاميکه در رسيدن به هدفهاي ترسيم شده نهايي ناکام مي‏ماندند، ياس و نوميدي نيروهاي اسلامي و مردم مسلمان پيرو آنها را فرا مي‏گرفت .

انقلاب اسلامي ايران به رهبري امام خميني "قدس سره" توانست‏حکومت اسلامي نمونه‏اي را بپا سازد و امکان به هدف رسيدن جنبش‏هاي سياسي اسلامي را با قدرت به نمايش گذاشت و الگوي زنده‏اي براي اين امر گرديد .

از سويي روشن شد که مي‏توان رژيمي اسلامي و مقتدر ايجاد کرد و حکومتي مبني بر اصول جديد الهام گرفته از قوانين و احکام ديدگاههاي سياسي و شرعي اسلامي را بنا نمود و مي‏توان نيازهاي جامعه جديد و دگرگونيهاي جامعه مدني را در همه سطوح بر اساس اصول اسلامي و مباني اجتهاد و آگاهي به زمان پاسخگو بود .

اگرچه طرح امام خميني "قدس سره" نقطه تحولي بزرگ در روند جنبش‏هاي اسلامي بشمار مي‏رود، اما از سوي ديگر انقلاب اسلامي يک رويداد تاريخي مهم در سطح انديشه تشيع اثني عشري به شمار مي‏رود که از ويژگيهاي منحصر به فردي بهره گرفته که فقط در مذهب تشيع اثني عشري و ميراث فکري آن مي‏توان مشاهده نمود .

انديشه فکري امام خميني "قدس سره" توانست تغييري مهم در روند تاريخي که بيش از هزار سال سابقه داشت ايجاد نمايد، از آنجا که ديدگاه مذهب اثني عشري در مقابله با حکومت و دولت مبارزه منفي "فکري بود، نه عملي" چه مذهب اثني عشري رژيم‏هاي حاکم خودکامه را به رسميت نمي‏شناخت و به تغيير و سرنگوني آنها ايمان داشت اما نه بصورت عملي و فعاليتهاي جهادي آنهم در زمان غيبت امام شرعي واجب‏الاطاعة که بنا به اعتقاد شيعه اثني عشري همانا حضرت مهدي (عج) مي‏باشد .

اما قيام امام خميني و رويارويي با رژيم شاهنشاهي باعث تحولي تاريخي و مهم در تفکر شيعه اثني عشري در طول بيش از هزار سال از زمان غيبت کبراي امام دوازدهم "که صاحب حق شرعي اقامه حکومت اسلامي بنا به اعتقاد شيعيان مي‏باشد" گرديد .

اين دگرگوني واضح در اجتهاد امام خميني و بينش سياسي مذهبي وي که در ابتداي نهضت‏خود و رويارويي با رژيم شاه آنرا بدينگونه توضيح نموده: "هزار سال از غيبت امام زمان ما مي‏گذرد و شايد هم هزارها سال پيش از اينکه مصلحت قدوم آن امام برقرار شود بگذرد . آيا ممکن است در اين مدت طولاني احکام الهي معطل بماند؟ و مردم خودسرانه عمل کنند؟ آيا ممکن است که اسلام همه چيز را بعد از غيبت از دست‏بدهد؟ اينگونه فکر کردن بعقيده من خيلي بدتر از آنست که بگوييم اسلام مسخ شده است . بنابراين هرکس که به عدم ضرورت اقامه دولت اسلامي معتقد باشد، مدعي تعطيل احکام گرديده و در نتيجه رويارويي و جاودانگي اسلام را منکر شده است" .

امام خميني با اين فتوي و با نفوذ و نظر روشنگرانه خود يکي از مضامين مهم اعتقادات شيعيان اثني عشري که محتوي تناقضي در اعتقاد شرعي و اقامه حکومت‏بود را دگرگون ساخته و ديدگاه مذهبي سياسي رهبري فقهاي جامع‏الشرايط اجتهاد را تحت عنوان "ولايت فقيه" ارائه نمود . و بدين ترتيب "ولايت‏سياسي - مذهبي" را در اختيار ولي فقيه مجتهد به نيابت از امام غايب قرار داد .

و از اين ديدگاه امام خميني انقلاب فکري راستيني را در تاريخ مذهب تشيع بوجود آورد و به فقيه جامع‏الشرايط حق شرعي ايجاد دولت اسلامي را اعلام داشت . امام خميني اين انقلاب فکري را به واقعيت مبدل ساخت و در سرنگوني شاه، و پيروزي انقلاب اسلامي اين امر متجلي گرديد . به دنبال برقراري جمهوري اسلامي ايران، طرح امام خميني"ره" وارد مرحله‏اي تازه شد . و با رويارويي‏هاي جديدي مواجه گرديد و توانست قدرت فقها و روحانيون را در پناه سيستم ولايت فقيه در اداره امور حکومت و تشکيل نظام سياسي - اسلامي ثابت نمايد .

تدوين قانون اساسي از سوي علماي برگزيده و روحانيون و خبرگان با نظارت شخص امام خميني و در پي آن تصويب آن از سوي ملت‏به عنوان قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران - خواسته‏هاي جنبش اسلامي در ايران و مبارزات آن را تحقق بخشيد - در متن و مواد اين قانون ديدگاههاي شرعي اسلام بصورت تکامل يافته‏اي مد نظر گرفته و پايه‏گذاري دولت اسلامي معاصر با ديد واقع‏بينانه‏اي منظور و همچنين تحولات زمان و تمدن و مباني اسلامي با ديدگاههاي اجتهادي روشني مورد توجه قرار گرفته است .

قانون اساسي ابعاد مذکور را بطور روشني در سه قوه "مجريه - قضاييه - مقننه" و خط مشي ولي فقيه و دادن حق مشارکت‏به مردم در انتخابات تفسير نموده است .

اين خطي مشي از مهمترين طرحهاي امام خميني در کشورداري به شمار مي‏رود و به گونه‏اي نوين و ابتکاري پايه‏گذاري دولت و سازمانهاي آن را با الگو و خصوصيات اسلامي و تثبيت‏حقوق مردم در مشارکت و انتخابات بعمل مي‏رساند .

پرواضح است که در بينش نظري و عملي ولايت فقيه استقلال عملي سه قوه لغو نگرديده است چه قانون اساسي ولي فقيه جامع‏الشرايط را نقش رهبري در جامعه داده است; سرپرستي و ولايت‏بر سه قوه داده تا بعنوان ضمانتي براي ملت‏باشد که توسط آن هيچ دستگاهي از موسسات و تشکيلات و دستگاههاي مختلف در کشور اسلامي از چارچوب اسلامي و اصول تدوين شده منحرف نشوند .

البته هيچوقت اين اصل به عنوان مانعي براي تشکيل حکومت و تشکيلات و استقلال عملي سه قوه نمي‏باشد . و اين بدين معناست که اختيارات ولي فقيه مفهوم تمرکز قدرت در فرد را براي اداره امور کشور پشت‏سر گذاشته و بدين ترتيب طرح ايران را ويژگي خاصي در انديشه و اجرا مي‏بخشد .

در حقيقت انتقال مسالمت‏آميز قدرت که در طول بيست‏سال در جمهوري اسلامي ايران مشاهده شده است‏شاهدي عملي بر پيروزي طرح امام خميني و صحت‏حرکت دمکراسي "با تعبير اسلامي آن" و ساختار تشکيلاتي واقعي آن مي‏باشد که ثمره آن را در جمهوري اسلامي ايران مشاهده مي‏کنيم .

اما در مورد مسئله نفوذغرب "از لحاظ سياسي و فرهنگي" که در همه جوانب زندگي در دوران شاه حاکم بود امام خميني از ابتداي حرکت جهادي خود در رويارويي رژيم شاهنشاهي خطر آنرا بر جامعه اسلامي يادآوري نموده و خطرات حقيقي فرهنگ غربي را بر جوامع اسلامي به ملت ايران متذکر شده بود و بويژه سرسپردگي رژيم شاه را از لحاظ سياسي و اقتصادي به آمريکا گوشزد کرده بود .

از اينرو امام خميني "شعار نه شرقي نه غربي" را بعنوان يکي از پايه‏هاي انقلاب اسلامي خود اعلام داشته بود و بدين ترتيب ديدگاه خود را با شفافيت تمام در مورد غرب استعمارگر با تمام ابعاد راست و چپ آن اعلام نموده و هر دو را از ديدگاه خود دشمنان اسلام خواند که هر دو تلاش مي‏نمايند کشورهاي اسلامي را نابود کرده و آن را تکه تکه کرده و ثروتهاي آن را به يغما برند .

اين ديدگاه يکي از ويژگي‏هاي طرح امام خميني بود که ارتباط خاصي در مبارزه با استعمار غربي داشت و در ديدگاه امام خميني به صورت مخصوصي در مبارزه با آمريکا که وي آنرا پايه فساد يا "شيطان اکبر" مي‏خواند مشاهده مي‏کنيم .

همچنانکه اسرائيل را نتيجه توطئه و همدستي کشورهاي استعمارگر بزرگ براي نابودي اسلام و نفوذ بر کشورهاي اسلامي مي‏دانست و به همين لحاظ رابطه شاه با آمريکا و روابط او با اسرائيل در ديدگاه امام خميني "دشمني شاه با اسلام و مسلمانان بود" از اينرو رويارويي او با شاه و نابودي رژيم شاهنشاهي و پيروزي انقلاب اسلامي پيروزي عملي ديدگاههاي اسلامي امام خميني و شعارهاي انقلابي او بود .

و در پي آن انقلاب سراسري فرهنگي و اجراي آن بر همه جوانب زندگي در ايران توانست‏با اقدامات عملي و ريشه‏اي، تمام نمادهاي غربي که در دوران شاهنشاهي بر ايران حاکم بود را از بين ببرد . شايد بتوان گفت که اين مسئله مهمترين عملي است که طرح امام خميني را ويژگي خاصي در اين دوران مي‏دهد . در دوراني که سلطه غرب بر همه جهان مشخصه آن مي‏باشد . در اين زمينه دکتر رفعت‏سيداحمد در کتاب "جنبشهاي اسلامي در مصر و ايران" مي‏نويسد:

مهمترين حقيقتي که در مورد انقلاب اسلامي در ايران مي‏باشد اين است که ريشه‏هاي روحي و تفکر آن تماما در محدوده اسلامي قرار دارد و به کلي از نفوذ رژيم‏هاي استعمارگر خارج مي‏باشد و خاستگاهي براي رهبري اسلامي پاک و منزه از افکار و انديشه‏هاي سياسي غربي است .

پيشرفت و تکامل مستمر و دورانديشي فقه شيعه و فقها و تشکيلات آن و ظهور علماي اصولگرا که در مسايل معاصر تحقيق نموده‏اند رهبري و انديشه جديد لازم براي مبارزه با انديشه سياسي غربي را ايجاد نمود .

ويژگي مهم ديگري که نبايد از آن غفلت نمود دعوت امام خميني به وحدت مسلمانان و از بين بردن تعصب‏ها و عوامل تفرقه و دوري از ايجاد اختلاف بين همه فرق و ديدگاه‏هاي اسلامي مي‏باشد . و تاکيد ايشان بر اينکه دستهاي استعمارگر عامل تفرقه بين شيعه و سني در جهان اسلام بوده و اين دست‏ها نه شيعه‏اند و نه سني .

وي با اين دعوت مسئله اختلافات مذهبي را پشت‏سر گذاشت و با آگاهي و بيداري عميقي انديشه‏اي ديگر را در دايره اسلام پذيرفت . و ازموقعيت‏خود به عنوان يک دانشمند مسلمان انديشه خود را در چارچوب عمومي وحدت اسلام و با تمام محتواي آن در سراسر جهان مطرح ساخت و آنها را به حقيقت درگيري خوفناکي که با غرب دارند متوجه ساخت‏بدين معني که امام خميني توانست مسئله را در چارچوب جهاني خود قرار دهد و با نظري عميق و دقيق به وضع مسلمانان در عصر حاضر و حقيقت درگيري آنها توجه بدهد و اين امر دقيق را در فرمايشات ايشان که "اگر هدف ما اسلام است پس اين هدف محقق نمي‏شود مگر با اتحاد مسلمانان در همه جهان و در همه کشورهاي اسلامي که در صف واحد در مقابل صهيونيسم و اسرائيل و همه کشورهاي استعمارگر بايستيم . "

بلکه او از دايره کشورهاي اسلامي پا را فراتر گذاشته و با جهان‏بيني اسلامي جاري بودن آن را بر همه ملتهاي اسلامي در بند و نهضت‏هاي آزاديبخش جهان اعلام مي‏نمايد: "ما خود را شريک همه مظلومان جهان مي‏دانيم و با همه آنها کمک مي‏کنيم و همه مظلومان جهان را در جهان تاييد مي‏نماييم . "

در پايان بايد گفت که رهبري انقلاب اسلامي ايران رهبري تاريخي و کميابي بود که کمتر در تاريخ معاصر پيدا مي‏شود . و امام خميني با توانايي بسيار بالايي آنرا مجسم نمود و او نمونه‏اي براي رهبري سياسي و ديني و انقلابي بود که کمتر در يک فرد پديدار مي‏گردد .

+ نوشته شده در جمعه دهم اسفند ۱۳۸۶ ساعت 0:36 توسط معصومه محمدی |

محفل دلسوختگان

عاشقم، عاشق و جز وصل تو درمانش نيست كــــــيست كايـــن آتش افــروخته در جانش نيست؟

جـــــز تو در محفل دلسوختگان، ذكــرى نيست ايـــــــن حديثـــى‏است كه آغازش و پايانش نيست

راز دل را نتــــــــوان پيش كسى بـــــــاز نمــود جــــــز بــرِ دوست، كه خود حاضر و پنهانش نيست

بـــــا كــــــــــه گويم كه بجز دوست نبيند هرگز آنكــــــه انديشــــــه و ديــــــدار به فرمانش نيست

گــــــــوشه چشــــم‏گشـا، بر منِ مسكين بنگر نـــــاز كن نـــــــــــاز، كه اين باديه سامانش نيست

ســــر خُمـــــ بـــــاز كن و ساغـــــر لبـــريزم ده كه بجـــــــز تــــــــــــو، سر پيمانه و پيمانش نيست

نتــــــوان بست زبـــــــانش ز پــــــــريشان‏گويى آنكـــــــــــــــه در سينه بجز قلب پريشانش نيست

پــــــاره كــــــــن دفتر و بشكن قلم و دم دربند كـــه كسى نيست كه سرگشته و حيرانش نيست

+ نوشته شده در جمعه دهم اسفند ۱۳۸۶ ساعت 0:30 توسط معصومه محمدی |

غم يار

بـــــــــــــــاده از پيمانه دلدار، هشيارى ندارد بى‏خـــــــودى از نوش اين پيمانه، بيدارى ندارد

چشم بيمار تو هر كس را به بيمارى كشاند تا ابـــــــــــــــد اين عاشق بيمار، بيمارى ندارد

عاشق از هر چيز جز دلدار، دل بركنده خامش چونكه با خود جز حديث عشق، گفتارى ندارد

بــــا كـــــه بتوان گفت از شيرينى درد غم يار جز غــــم دلدار، عاشق‏پيشه غمخوارى ندارد

بر ســــر بـــــــــالين بيمار رخت، روزى گذر كن بين كه جز عشق تو بر بالين، پرستارى ندارد

لطف كن اى دوست، از رخ پرده بگشا، ناز كم كن دل تمنـــــــــــــــايى ز دلبر غير ديدارى ندارد

+ نوشته شده در جمعه دهم اسفند ۱۳۸۶ ساعت 0:25 توسط معصومه محمدی |

پرواز جان

گــــــــــر به سوى كوچه دلدار راهى باز گردد گر كه بخت خفته ام با من دمى همساز گردد

گر نسيم صبحگاهى، ره به كوى دوست يابد گــــــر دل افســرده با آن سرو قد همراز گردد

گـــــر نى از درد دل عشاق، شرحى باز گويد گــــــــر دل غمــــــديده با غمخواه هم‏آواز گردد

گــــــر سليمان بر غم مور ضعيفى رحمت آرد در بر صاحبـــــــــــــدلان والاى و سرافراز گردد

در هوايش سر سپارم، در قدومش جان بريزم گــــــــــر برويم در گشايد، گر به نازى باز گردد

سايـــه افكن بر سرم، اى سرو بستانِ نكويى تـــــا كــــــــــه جانم از جهان، آماده پرواز گردد

+ نوشته شده در شنبه بیستم بهمن ۱۳۸۶ ساعت 2:10 توسط معصومه محمدی |

قیام 15 خرداد

ماه محرم 1342 كه مـصادف با خرداد بـود فـرا رسید. امام خمینى از ایـن فـرصت نهـایت اسـتفاده را در تحـریك مردم بـه قیام عـلیـه رژیـم مستبد شاه بعمل آورد .
امام خمینى در عـصـر عاشـوراى سال 1383 هجرى قمـى( 13 خرداد 1342شمسى ) در مـدرسه فیضیـه نطق تاریخـى خـویـش را كه آغازى بر قیام 15 خرداد بود ایراد كرد .
در همیـن سخنرانى بـود كه امام خمیـنى بـا صداى بلند خطاب به شاه فرمـود : آقا مـن به شما نصیحت مـى كنـم، اى آقاى شـاه ! اى جنـاب شاه! مـن به تو نیصحت مى كـنم دسـت بـردار از این كارها، آقا اغـفـال مى كنند تو را. مـن میل ندارم كـه یـك روز اگر بـخـواهـند تـو بـروى، همه شكر كـنند ... اگر دیكـته مى دهند دسـتت و مى گـویند بخـوان، در اطـرافـش فكـر كـن .... نصیحت مرا بـشـنـو ... ربط ما بیـن شـاه و اسرائیل چیست كه سازمان امنیت مـى گـوید از اسرائیـل حرف نزنیـد ... مگر شاه اسـرائیلـى است ؟ شاه فـرمان خامـوش كـردن قیـام را صادر كـرد. نخست جمع زیادى از یاران امام خمینـى در شـامگاه 14 خرداد دستگیـر و ساعت سه نیمه شب ( سحـرگاه پانزده خـرداد 42 ) صـدها كماندوى اعـزامـى از مركز، منزل حضرت امـام را محاصره كردند و ایشان را در حالیكه مشغول نماز شب بـود دستگیـر و سـراسیـمـه بـه تهـران بـرده و در بازداشــتگاه باشگاه افـسـران زنـدانـى كـردنـد و غروب آنروز به زندان قـصر مـنتقل نمـودنـد . صـبحگاه پـانـزده خـرداد خبـر دستگیرى رهـبـر انقلاب بـه تهـران، مـشهـد، شیـراز ودیگـر شهرها رسیـد و وضعیتـى مشـابه قـم پـدید آورد .
نزدیكترین ندیم همیشگى شاه، تیمـسار حسیـن فردوست در خاطراتش از بكارگیرى تجربیات و همكارى زبـده ترین ماموریـن سیاسى و امـنیـتى آمریكا براى سركـوب قیام و هـمچنیـن از سراسیمگـى شاه و دربـار وامراى ارتـش وساواك در ایـن ساعـات پرده بـرداشـتـه و تـوضیح داده است كه چگـونه شـاه و ژنـرالهـایـش دیـوانه وار فرمان سركـوب صادر مى كردند .
امام خمینـى، پـس از 19 روز حبـس در زنـدان قـصـر بـه زنـدانـى در پـادگـان نظامـى عشـرت آبـاد منتقل شـد .
با دستگیرى رهبـر نهـضـت و كـشتار وحشیانه مـردم در روز 15 خـرداد 42، قیام ظاهرا سركوب شد. امـام خمینى در حبـس از پاسخ گفتـن بـه سئوالات بازجـویان، با شهـامت و اعلام ایـنكه هیـئـت حاكمه در ایـران و قـوه قضائیه آنرا غیر قـانـونـى وفـاقـد صلاحیت مـى داند، اجتـناب ورزیـد. در شامگاه 18 فـروردیـن سال 1343 بـدون اطلاع قـبـلى، امام خمینى آزاد و به قـم منتقل مـى شـود. بـه محض اطلاع مردم، شـادمـانى سراسر شهر را فرا مـى گیرد وجشنهاى باشكـوهى در مـدرسه فیـضیـه و شهـر بـه مـدت چـنـد روز بـر پا مـى شـود . اولیـن سالگـرد قیام 15خـرداد در سال 1343 با صـدور بیانیه مـشتـرك امام خمیـنـى و دیگر مراجع تقلید و بیانیه هاى جداگانه حـوزه هاى علمیه گرامـى داشـتـه شـد و به عنـوان روز عزاى عمـومـى معرفـى شـد.
امـام خمینـى در هـمیـن روز ( 4 آبـان 1343 ) بیانیـه اى انقلابـى صادر كرد و درآن نـوشـت : دنیا بـدانـد كه هر گرفـتارى اى كـه ملـت ایـران و مـلـل مسلمیـن دارنـد از اجـانب اسـت، از آمـریكاست، ملـل اسلام از اجـانب عمـومـا و از آمـریكـا خصـوصـا متنفــر است ... آمـریكـاست كه از اسـرائیل و هـواداران آن پشتیبـانـى مـى كنـد. آمریكاست كه به اسرائیل قـدرت مـى دهـد كه اعراب مسلـم را آواره كند. افشاگرى امام علیه تصـویب لایحه كاپیتـولاسیون، ایران را در آبان سـال 43 در آستـانه قیـامـى دوبـاره قرار داد .
سحرگاه 13 آبان 1343 دوباره كماندوهاى مـسلح اعـزامى از تـهـران، مـنزل امام خمیـنى در قـم را محاصره كـردنـد. شگـفـت آنـكه وقـت باز داشت، هـمـاننـد سال قـبـل مصادف با نیایـش شبـانه امام خمینـى بـود .حضرت امام بازداشت و بـه هـمراه نیروهاى امـنیـتى مـستقیما بـه فرودگاه مهرآباد تهران اعـزام و بـا یك فـرونـد هـواپیـماى نظامى كـه از قبل آماده شـده بـود، تحت الحـفـظ مامـوریـن امـنیـتى و نظامى بـه آنكارا پـرواز كـرد. عـصـر آنـروز سـاواك خـبـر تـبـعیـد امـام را بـه اتهام اقـدام علیه امنیت كشـور ! در روزنـامه ها مـنتـشـر سـاخت.
علیرغم فضاى خفقان موجى از اعتراضها بـه صـورت تـظـاهـرات در بـازار تهران، تعطیلى طولانى مدت دروس حوزه ها و ارسال طومارها و نامـه ها به سازمانهاى بیـن المللـى و مـراجع تقلیـد جلـوه گـر شد.
اقامت امام در تركیه یازده ماه به درازا كشید در این مدت رژیم شاه با شدت عمل بـى سابقه اى بقایاى مقاومت را در ایران در هـم شكـست و در غیاب امام خمینى به سرعت دست به اصلاحات آمریكا پـسند زد. اقـامت اجبارىدر تـركیـه فـرصتـى مغـتـنـم بـراى امـام بـود تا تـدویـن كتـاب بزرگ تحـریـر الـوسیله را آغاز كند.

+ نوشته شده در شنبه بیستم بهمن ۱۳۸۶ ساعت 1:45 توسط معصومه محمدی |

رهیافت تاریخی در تفکر امام

ميزان پرداختن امام به تاريخ معاصرو ابعاد مختلف آن به گونه‌اي است كه مي‌توان ادعا كرد بنياد بينش سياسي آن حضرت به طور گسترده بر همين انديشه تاريخ‌پژوهي، استوار گرديده است.امام علاوه بر مطالعات وسيعي در تاريخ معاصر ايران، خود نيز در خانواده‌اي سياسي به دنيا آمد و پدر بزرگوار ايشان در بدو تولد او به شهادت رسيد.1 امام در پاسخ به سؤال يك خبرنگار ايتاليايي كه در سال 57 از ايشان پرسيد چه عواملي موجب يك رنسانس معاصر شيعي گرديده است؟ ضمن تكيه بر يكي از خصلت‌هاي ذاتي تشيع يعني مقاومت كه خود به سبب اشراف امام بر تاريخ تشيع مي‌باشد، به برخي از اين تحولات مهم تاريخ معاصر ايران اشاره كرده‌اند:

«يكي از خصلتهاي ذاتي تشيع از آغاز تاكنون مقاومت و قيام در برابر ديكتاتوري و ظلم است كه در تمامي تاريخ تشيع به چشم مي‌خورد، هر چند كه اوج اين مبارزات در بعضي از مقطع‌هاي زماني بوده است. در صد سال اخير حوادثي اتفاق افتاده است كه هر كدام در جنبش امروز ملت ايران تأثير داشته است. انقلاب مشروطيت، جنبش تنباكو و ... قابل اهميت فراوان است. تأسيس حوزه علمي ديني در بيش از نيم قرن اخير در شهر قم و تأثير اين حوزه در داخل و خارج كشور ايران و نيز تلاش روشنفكران مذهبي در داخل مراكز دانشگاهي و قيام سال 42 ـ 41 ملت ايران به رهبري علماي اسلامي كه تا امروز ادامه دارد، همه عواملي هستند كه اسلام شيعي را در سطح جهاني مطرح مي‌كند.» 2

علاه بر نگاه كلي، هر يك از اين تحولات نيز جداگانه مورد توجه امام بوده‌‌اند:

1ـ نهضت تنباكو

نهضت تنباكو يكي از اين تحولات است كه امام مكرر به آن پرداخته‌اند:

«قريب صد سال پيش ديدند كه يك پيرمردي در يكي از دهات عراق وقتي كه ايران در معرض فشار بود، يك سطر نوشت و همه قواي خارج و داخل نتوانستند در مقابل اين يك سطر مقاومت كنند. آن مرحوم ميرزاي بزرگ رحمت‌الله‌عليه در سامره تنباكو را تحريم كرد براي اينكه ايران را تقريباً در اسارت گرفته بودند به واسطه قرارداد تنباكو، و ايشان يك سطر نوشت كه تنباكو حرام است حتي بستگان خود آن جائر (ناصرالدين شاه) هم و حرمسراي آن جائر هم ترتيب اثر دادند به آن فتوي و قليانها را شكستند و در بعضي جاها تنباكوهايي كه قيمت زياد داشت در ميدان آوردند و آتش زدند و شكست دادند آن قرارداد را و لغو شد قرارداد.» 3

در جاي ديگري امام از جهت فقهي نيز به اين حكم ميرزاي شيرازي مي‌نگرند:

«حكم مرحوم ميرزاي شيرازي در حرمت تنباكو چون حكم حكومتي بود براي فقيه ديگر هم واجب‌الاتباع بود و همه علماي بزرگ ايران جز چند نفر از اين حكم متابعت كردند. حكم قضاوتي نبود كه بين چند نفر سر موضوعي اختلاف شده باشد و ايشان روي تشخيص خود قضاوت كرده باشند. روي مصالح مسلمين و به عنوان ثانوي اين حكم حكومتي را صادر فرمودند و تا عنوان وجود داشت اين حكم نيز بود و با رفتن عنوان حكم هم برداشته شد.» 4

2ـ نهضت مشروطيت

با مطالعه و بررسي نوشته‌ها و اثار امام خميني (ره) در مي‌يابيم كه انقلاب مشروطيت ايران نيز سخت ايشان را به خود مشغول داشته است. بي‌ترديد كسي كه رهبري انقلابي بزرگ را دردست داشت ضروري مي‌نمود تا حادثه‌اي چون انقلاب مشروطيت را به خوبي بازشناسد. زواياي مختلف انقلاب مشروطه آنچنان به روي امام گشوده است كه آدمي تصور مي‌كند آن حضرت خود در آن نهضت حضوري گسترده داشته است. اما با توجه به آنكه آن انقلاب در سنين كودكي امام اتفاق افتاده است، در مي‌يابيم كه حضرتش با مطالعه عميق و نگرشي دقيق به درك صحيحي از واقعه مذكور دست يازيده است. از نكات قابل توجه امام، نقش علما در نهضت مشروطيت است:

«در جنبش مشروطيت همين علما در رأس بودند، اصل مشروطيت اساسش از نجف به دست علما و در ايران به دست علما شروع شد و به پيش رفت. آنقدر كه آنها مي‌خواستند كه مشروطه تحقق پيدا كند و قانون اساسي در كار باشد.» 5

امام انحراف مشروطيت را هم به سبب توطئه بيگانگان و استبداد و هم كوتاهي مردم و علما مي‌دانند. در ادامه همان سخنان آمده است:

«لكن بعد از آنكه شد دنباله‌اش گرفته نشد. مردم بي‌طرف بودند، روحانيون هم رفتند هر كس سراغ كار خودش، از آن طرف عمال قدرتهاي خارجي بخصوص در آن وقت انگلستان در كار بودند كه اينها را از صحنه خارج كنند يا به ترور و يا به تبليغات گويندگان و نويسندگان. آنها كوشش كردند به اينكه روحانيون را از دخالت در سياست خارج كنند و سياست را به دست آنهايي كه به قول آنها مي‌توانند، بدهند. يعني فرنگ رفته‌ها و غربزده‌ها و شرق‌زده‌ها و كردند آن چه كردند. يعني اسم مشروطه بود و واقعيت استبداد.»

امام به خطر تكرار تفرقه‌هاي مشروطه اشاره مي‌كنند:

«بايد ملت ايران بيدار باشد. نگذاريد خون شهداي ما هدر برود، نگذاريد خون جوانان ما پايمال شود، پايمال اغراض شخصيه. اغراض شخصيه را به دور بريزيد. دستهاي خيانتكار گروههاي مختلف درست نكند،‌گروههاي مختلف اسباب تفرقه مي‌شود، رشد سياسي نيست، درصدر مشروطيت هم با ايجاد گروههاي مختلف نگذاشتند كه مشروطه به ثمر خودش برسد. او را بر خلاف مسير خودش راندند.» 6

نگاه امام به مشروطه آكنده از عبرت‌آموزي است و از باب سرمشق گرفتن از تاريخ مي‌باشد:

«ببينيد چه جمعيتهايي هستند كه روحانيون را مي‌خواهند كنار بگذارند. همان طوري كه در صدر مشروطه با روحاني اين كار را كردند و اينها را زدند و كشتند و ترور كردند، همان نقشه است. آن وقت ترور كردند سيد‌عبدالله بهبهاني را،‌كشتند مرحوم نوري را و مسير ملت را از آن راهي كه بود برگرداندند به يك مسير ديگر و همان نقشه الآن هست.» 7

امام هر چند خود روحاني است و مردم را به همراهي با روحانيون توصيه مي‌كند، با اين وجود ابايي از معرفي چهره‌هاي فاسد روحاني ندارد و آنان را به مردم مي‌نماياند:

«شما مي‌دانيد كه مرحوم شيخ‌فضل‌الله نوري را كي محاكمه كرد. يك معمم زنجاني، يك ملاي زنجاني محاكمه كرد و حكم قتل او را صادر كرد. وقتي معمم و ملا مهذب نباشد فسادش از همه كس بيشتر است.» 8

«شما تاريخ انقلاب مشروطه را بخوانيد و ببينيد در انقلاب مشروطه چه بساطي بوده است.» «اگر روحانيون، ملت، خطبا، علما، نويسندگان و روشنفكران متعهد سستي بكنند و از قضاياي صدر مشروطيت عبرت نگيرند به سر اين انقلاب آن خواهد آمد كه بر سر انقلاب مشروطه آمد.» 9

از تأمل و تدبير در سخنان امام در مي‌يابيم كه آن حضرت به سرنوشت انقلاب اسلامي ايران ـ با توجه به سرنوشت تاريخ اسلام پس از پيامبر و افتادن حكومت بدست امويان و همچنين سرنوشت انقلاب مشروطيت ايراني و انحرافي كه در آن پديد آمد بسيار مي‌انديشيد و نگران بود و همگان را به عبرت‌گيري از تاريخ اسلام و همچنين انقلاب مشروطه دعوت مي‌كرد.

3ـ كودتاي انگليسي رضاخان

كودتاي 1299 ش. و روي كار آمدن رضاخان و انتقال سلطنت از قاجاريه به پهلوي و آنچه در عصر رضاشاه گذشت، نيز تجلي گسترده‌اي در آثار امام دارد. تقارن زندگي نوجواني و جواني امام با اين عصر نيز در توجه بيشتر ايشان مؤثر مي‌باشد:

«شما مي‌دانيد كه در ظرف پنجاه و چند سال در ايران چه گذشت. البته همه شما شاهد حوادث ايران نبوديد. چون اكثراً جوان هستيد ليكن من از زمان كودتاي رضاخان تا به امروز شاهد تمام مسايل بوده‌ام.» 10

«رضاخان آمد در اول كار با چاپلوسي، اظهار ديانت، سينه‌زدن، روضه‌خواني بپا كردن و از اين تكيه به آن تكيه در ماه محرم رفتن، مردم را اغفال كرد. پس از آنكه حكومتش مستقر شد، شروع به مخالفت با اسلام و روحانيون كرد بطوري كه برگزاري مجالس روضه امكان نداشت.»

امام درباره نقش انگلستان در روي كار آوردن و بيرون بردن وي مي‌گويند:

«از اول كه رضاشاه آمد اينجا، اين را انگليسي‌ها آوردند.‌آن وقت امريكاييها خيلي مطرح نبودند. انگليسي‌ها آوردند. در راديو دهلي كه آن وقت تحت تسلط انگليسي‌ها بود گفتند كه رضاخان را ما آورديم در ايران و بعد به ما خيانت كرد برديم آن را.» 11

4ـ جريان ملي شدن نفت

نهضت ملي شن صنعت نفت نيز از حوادث قابل توجه تاريخ معاصر كشور ماست كه مورد توجه امام قرار گرفته است. امام در نگرش تاريخي خويش به اين تحول، نقش شخصيت‌هايي چون آيت‌ا لله كاشاني و دكتر مصدق را مورد ارزيابي قرار داده است:

«قدرت دست دكتر مصدق آمد لكن اشتباهات هم داشت. او براي مملكت مي‌خواست خدمت بكند لكن اشتباه هم داشت. يكي از اشتباهات اين بود كه وقتي كه قدرت دستش آمد اين را (منظور شاه است) خفه‌اش نكرد كه تمام كند قضيه را. اين كاري براي او نداشت. آن وقت هيچ‌كاري براي او نداشت... آن وقت اينطور بود كه اين يك آدم قدرتمندي باشد مثل بعد كه شد. آن وقت ضعيف بود و زير چنگال او بود لكن غفلت شد. ديگر اينكه مجلس را ايشان منحل كرد و يكي يكي وكلا را وادار كرد كه برويد استعفا بدهيد. وقتي استعفا دادند يك طريق قانوني براي شاه پيدا شد و آنكه بعد از اينكه مجلس نيست، تعيين نخست‌وزير با شاه است. شاه تعيين كرد نخست‌وزير را. اين اشتباهي بود كه از دكتر واقع شد و دنبال او اين مرد را دوباره برگرداندند به ايران، به قول بعضي‌ها محمد‌رضا رفت و رضاشاه آمد. بعضي گفته بودند اين را به دكتر، كه كار شما اين شد كه محمد‌رضا شاه رفت ـ محمد‌رضا آن وقت يك آدم بي‌ عرضه‌اي بود و تحت چنگال او بود ـ او رفت و رضاشاه ‌آمد يعني يك نفر قلدر آمد.» 12

امام همچنين در مورد نزاع آيت‌الله كاشاني و دكتر مصدق مي‌گويند:

«اولش هم وقتي كه مرحوم آيت‌الله كاشاني ديد كه اينها دارند خلاف مي‌كنند صحبت كرد. اينها كاري كردندكه يك سگي را نزديك مجلس عينك بهش زدند،‌اسمش را آيت‌الله گذاشته بودند. اين در آن زمان بودكه اينها فخر مي‌كنند به وجود او. آن هم مسلم نبود. من در آن روز در منزل يكي از علماي تهران بودم كه اين خبر را شنيدم كه يك سگي را عينك زدند و به اسم آيت‌الله توي خيابانها مي‌گردانند. من به اين آقا عرض كردم كه اين ديگر مخالفت با شخص نيست، اين سيلي خواهد خورد و طولي نكشيد كه سيلي را خورد و اگر مانده بود، سيلي را بر اسلام مي‌زد.» 13

اقدامات آيت‌الله كاشاني نيز از نظر امام، بي‌ايراد نبوده است:

«در خلال نهضت (آيت‌الله كاشاني) و دكتر مصدق كه جنبه سياسي نهضت قويتر بود، در نامه‌اي كه به كاشاني نوشتم كه لازم است براي جنبه ديني نهضت اهميت قائل شود. او بجاي اينكه جنبه مذهبي را تقويت كند و بر جنبه سياسي چيرگي دهد، به عكس رفتار كرد به گونه‌اي كه رئيس مجلس شوراي ملي شد و اين اشتباه بود. من از او خواستم كه براي دين كار كند، نه اينكه سياستمدار شود.» 14

گذشته از آنچه تاكنون ذكر كرديم، تحولات و حوادث ديگري همچون واقعه پانزده خرداد سال 42 نيز انعكاس زيادي در انديشه تاريخ‌نگري امام خميني (ره) دارد. امام به روزهاي تاريخي نيز توجه فراواني داشتند و بر زنده ماندن ياد آنها تأكيد مي‌ورزيدند:

«بايد پانزده خرداد و نوزده دي جاويد و زنده نگه داشته شود تا جلادي شاه از خاطرها نرود و نسلهاي آتيه جرائم شاهان سفاك را بدانند.» «ملت ايران، نبايد پانزده خرداد را از ياد ببرند.» «پانزده خرداد را بشناسيد، مقصد پانزده خرداد را بشناسيد.» 15

5ـ حوادث خاص

قطع نظر از تحولات برجسته و حوادث چشمگير، تاريخ‌ انديشي امام در شناخت برخي موضوعات خاص نيز مؤثر مي‌افتاد. براي نمونه امام در شناخت علم طب در ايران به سابقه آن در عصر ساسانيان توجه كرده و مي‌نويسد:

«استادان دانشگاه جندي‌شاپور همان اطباي رومي و يوناني بودند كه طب عالي يونان را به دانش‌آموزان ايراني مي‌آموختند و طب يوناني را در كشور رواج دادند.» 16

همچنين در باب سابقه دانشگاه در ايران مي‌گويند:

«ما هفتاد سال است كه دانشگاه داريم، از زمان اميركبير تا حالا ما مدرسه داشتيم، دانشگاه داريم.» 17

روابط بعضي از علما با پاره‌اي از سلاطين نيز مورد اظهار نظر امام قرار گرفته است:

«خواجه نصير كه رفت در دنبال هلاكو و امثال آنها، لكن نه براي اينكه وزارت بكند، نه براي اينكه براي خودش يك چيزي درست بكند. او رفت آنجا براي اينكه آنها را مهار بكند و آنقدري كه قدرت داشته باشد خدمت بكند به عالم اسلام.» 18

ارتباط علما با سلاطين صفوي نيز از موضوعاتي است كه قضاوت تاريخي امام را بخود معطوف داشت:

«مرحوم مجلسي كه در دستگاه صفويه بود، صفويه را آخوند كرد نه خودش را صفويه، آنها راكشاند توي مدرسه و توي علم و توي دانش تا آنجايي كه توانست.» 19

بكاربردن كلمات، اسامي و اصطلاحات تاريخي نيز نشان از رويكرد گسترده امام به تاريخ دارد. در نوشته‌ها و سخنان امام خميني(ره) تعداد فراواني از اينها يافت مي‌شود كه براي نمونه مي‌توان پاره‌اي از آنها را ذكر كرد: بني‌اميه، بني‌ عباس، ابوسفيان، معاويه، اشعث، حجاج، ابن‌زياد، چنگيز، هلاكو، نادرشاه، آقامحمد‌خان، نهضت تنباكو، مشروطيت، شيخ‌فضل‌الله، قرارداد وثوق‌الدوله، بهبهاني، كاشاني، مدرس، قوام‌السلطنه، دكتر مصدق، متفقين، هيتلر، آتاتورك، چرچيل، استالين، لنين،

رضاخان و ...

6ـ لزوم ثبت درست تاريخ انقلاب اسلامي

ذهن و انديشه تاريخ‌نگر امام خميني (ره) و نگاه نقدگونه ايشان به تاريخ‌نگاري، امام را نسبت به چگونگي ثبت و ارائه تحليل صحيح و درست از حادثه بزرگ قرن حاضر ـ يعني انقلاب اسلامي ايران كه او رهبري و هدايت آن را در دست داشت ـ نگران مي‌ساخت. درست به همان اندازه كه امام از سرنوشت خود انقلاب و مسير آينده آن نگران بود، به همان ميزان نيز نسبت به كيفيت ثبت تاريخ انقلاب و ارائه آن به نسلهاي آتي دل مشغول بود. بر امام روشن بودكه نقش مورخان در ترسيم حوادث چگونه است و در موارد بسياري تصوير ارائه شده از يك شخصيت يا حادثه چندان با حقيقت آن سازگاري ندارد. نكته‌اي كه خود بارها در ارائه تاريخ گذشته آن را يادآوري كرده بود:

«اين كه مي‌گويند انوشيروان عادل، اين از اساطير است، يك مرد ظالم سفاكي بوده است. منتها شايد پيش سلاطين ديگر وقتي گذاشتند، بهش گفتند عادل: اولاً كجايش انوشيروان عادل بوده است.» 20

امام به نقش جريانات مختلف در تحريف تاريخ وقوف كامل، داشت. بر همين اساس طي نامه‌اي كه در مورخه 25/10/67 به حجت‌الاسلام سيد‌حميد روحاني ارسال داشت از نامبرده تقاضا كرد تا جهت ثبت دقيق تاريخ حماسه‌آفرين و پرحادثه انقلاب اسلامي بي‌نظير مردم قهرمان ايران اقدام نمايد. در بخشي از اين نامه آمده است:

«شما به عنوان يك مورخ بايد توجه داشته باشيد كه عهده‌دار چه كار عظيمي شده‌ايد. اكثر مورخين تاريخ آن گونه كه مايلند و يا بدان گونه كه دستور گرفته‌اند، مي‌نويسند نه آن‌گونه كه اتفاق افتاده است. از اول مي‌دانند كه در كتابشان بنا است به چه نتيجه‌اي برسند و در آخر به همان نتيجه مي‌رسند.»21

در همين رابطه همچنين امام طي نامه‌اي به آيت‌الله خامنه‌اي كه در آن زمان مسؤوليت رياست جمهوري و رياست شوراي عالي انقلاب فرهنگي را به عهده داشتند از ايشان مي‌خواهند تا گروهي را جهت نظارت دقيق بر آنچه در كتب تاريخي مدارس نوشته مي‌شود، تعيين نمايند.» 22

امام خميني (ره) عليرغم اين دقت و تلاش جهت ثبت و آموزش دقيق تاريخ گذشته و انقلاب اسلامي از طرفي ديگر از جوانان نيز مي‌خواهند تا بكوشند تا تاريخ انقلاب اسلامي را بياموزند. 23

پايان سخن

امام بر خلاف بسياري ديگر از علماي معاصر خويش كه نه تنها از تاريخ معاصر غفلت مي‌ورزيده‌اند، بلكه نسبت به تحولات تاريخ اسلام نيز تأمل جدي روا نداشته‌‌اند، به طور گسترده‌اي به تاريخ رويكرد داشت. بر اين اساس،‌دانش تاريخ در انديشه امام خميني (ره) معلوماتي منقطع از زمان حال نبود و بين ديروز و امروز در نظر آن انديشمند فرزانه جدايي يافت نمي‌شد. او مي‌كوشيد تا با مطالعه گذشته نه تنها از تعاملات حوادث با خبر گردد، بلكه با ژرفا بخشيدن به انديشه خويش، پاسخ‌هاي مناسب براي چالش‌هاي موجود را نيز بيابد. تاريخ در نظر امام انباني از قصه‌ها و افسانه‌ها نبود بلكه مصباح هدايت و كانون روشنايي، درخشش و الهام به حساب مي آمد و همچون استادي سقراط‌گونه مي‌ماند كه مي‌طلبيد تا افلاطون‌هايي در مقابلش زانوي ادب بر زمين زده و از محضر پرفيضش بهره بگيرند.

سخن خود را در باب تاريخ‌انديشي امام با ذكر بياني زيبا از ايشان به پايان مي‌بريم كه بايد گفت«

«تاريخ معلم انسان‌ها است».

به نقل از «كتاب نقد»، مؤسسه فرهنگي دانش و انديشه معاصر، ش 13.

پي‌نوشت‌ها:

1. امام خميني (ره) در بيستم جماد‌ي‌الثاني سال 1320 هجري قمري متولد شده‌اند. شهادت پدر ايشان يعني مرحوم سيد‌مصطفي چهار ماه و 22 روز بعد از تولد امام يعني روز دوازدهم ذيقعده همان سال بين راه خمين و اراك توسط خوانين و با ضرب گلوله اتفاق افتاد.

2. در جستجوي راه از كلام امام، دفتر شانزدهم، ص 37.

3. همان، ص 60.

4. همان، ص 58.

5. همان، ص 77.

6. همان، ص 69.

7. همان، صص 70ـ 69.

8. همان، ص 75.

9. همان، صص 77ـ 76.

10. همان، ص 211.

11. همان، ص 210.

12. همان، ص 84.

13. همان،‌ص 84.

14. همان،‌ص 85.

15. همان، صص 129و 123 و 122.

16. كشف‌الاسرار، ص 276 به نقل از : در جستجوي راه از كلام امام، دفتر بيست و يكم، ص 96.

17. در جستجوي راه از كلام امام، پيشين، ص 102.

18. همان، ص 133.

19. پيشين.

20. مان، صص 247، 38.

21. صحيفه نور، جنگجويان 21، ص 73.

22. اين نامه امام پس از نامه آقاي سيد‌حميد روحاني به آن حضرت مبني بر نسبت داده شدن دستور پناه بردن به سفارت انگليس در جريان انقلاب مشروطه به آيت‌الله بهبهاني در كتب آموزشي مدارس ـ ارسال گرديد. در نامه امام آمده است. «باعث تعجب و تأسف است كه نظام آموزشي كشور اسلامي ايران نسبتي به مرحوم بهبهاني رحمت‌الله عليه دهد كه حتي كسروي با آن سوابق ضد اسلامي درباره ايشان نمي‌دهد. كسروي ضد دين پس از تحليل از آقايان بهبهاني و طباطبايي، دستور بهبهاني و طباطبايي به مردم را در پناه بردن به سفارت يك دولت بيگانه رد مي‌كند.» ر. ك: صحيه نور، جنگجويان 21، ص 102.

23. ر. ك: صحيفه نور، همان، ص 177.

+ نوشته شده در شنبه بیستم بهمن ۱۳۸۶ ساعت 1:41 توسط معصومه محمدی |

معنا و مفهوم جمهوری از نظر امام

پيش از پيروزي انقلاب اسلامي، اهداف سلبي انقلاب آشكار و فراگير شده بود و به تدريج اهداف ايجابي و اثباتي انقلاب نيز مطرح شد. مهم ترين موضوعي كه از اين دوره براي همگان به عنوان پرسش اصلي به شمار مي آمد، هدف ايجابي انقلاب پيرامون ساختار قدرت، نوع حكومت و نظام سياسي جانشين نظام شاهنشاهي بود. آنچه كه مسلم و قطعي به نظر مي رسيد اين بود كه مردم و انقلابيون، به ويژه امام خميني(ره) به عنوان رهبر انقلاب، به دنبال نظامي غير نظام پيشين بوده اند. اما اين كه نظام بديل چه ويژگي هايي خواهد داشت؟ قدرت در آن چگونه توزيع مي شود و نقش مردم در آن چه خواهد بود؟ چه تفاوت هايي با انواع و اشكال سيستم هاي سياسي دارد؟ اينها پرسش هايي بودند كه بارها از امام در دوران اقامتشان در پاريس پرسيده مي شد و ايشان نيز مواضع خود را در اين مورد توضيح و تبيين مي كردند. برپايي حكومت اسلامي مبتني بر مشاركت مردم همواره مورد تأكيد امام بود. برهمين اساس ايشان حتي پيش از پيروزي انقلاب اسلامي نوع حكومت مورد نظر خويش را جمهوري اسلامي معرفي كرده و پس از پيروزي انقلاب نيز بر جمهوري اسلامي، نه يك كلمه بيش و نه يك كلمه كم، به عنوان شكل و ماهيت نظام تأكيد مي كردند. ايشان همچنين به تبيين و توصيف جمهوري اسلامي مي پردازند و ويژگي هاي چنين نظامي را برمي شمارند و رابطه و تعامل منطقي بين دو مفهوم جمهوري و اسلامي را مورد مداقه قرار مي دهند كه در اين مقاله به آنها اشاره مي شود. اميد است با مقاله حاضر، در آستانه سالگرد رحلت عارفانه آن بزرگمرد تاريخ معاصر ايران، و قيام ۱۵ خرداد، گوشه اي از افكار ترقي خواهانه رهبر فقيد انقلاب اسلامي را معرفي و در بزرگداشت آن تلاش كرده باشيم.

معنا و مفهوم جمهوري از نظر امام خميني(ره)

واژه تركيبي جمهوري اسلامي براي نخستين بار در ۲۲ مهرماه ۱۳۵۷ در مصاحبه امام(ره) با خبرنگار فيگارو مطرح شد و تا آن زمان در سخنان و نوشته هاي ايشان چنين بحثي مطرح نشده بود. امام خميني(ره) در بدو ورود به فرانسه، در پاسخ به اين كه «عمل شما داراي چه جهتي است و چه رژيمي را مي خواهيد جانشين رژيم شاه كنيد؟» براي نخستين بار نوع حكومت اسلامي را جمهوري اسلامي معرفي كردند. (صحيفه نور ج۲، ص ۳۶) اين موضوع منشاء سؤالات متعددي درباره معناي جمهوري اسلامي، نقش مردم در آن، مقايسه آن با حكومت هاي اسلامي از قبيل عربستان و ليبي، مقايسه آن با ديگر جمهوري هاي دنيا از قبيل جمهوري هاي سوسياليستي و جمهوري دموكراتيك، نحوه فعاليت احزاب سياسي چپ، نقش روحانيون و علماي مذهبي در جمهوري اسلامي، نقش امام خميني(ره) و جايگاه ايشان در كادر رهبري، مقايسه قانون اساسي آن با قانون اساسي مشروطه، ميزان آزادي هاي مردم و رابطه آن با ديگر كشورهاي جهان شد.

به نظر مي رسد منظور امام(ره) از تركيب «جمهوري + اسلامي» رژيمي است كه از تمام صفات سلطنت به دور باشد. در واقع، اگر عيوب ذاتي و عرضي سلطنت (پهلوي) را در بي اعتنايي به حقوق مردم و بي تعهدي اش به شريعت اسلامي خلاصه كنيم، نفي آنها و تأسيس دولتي كه به طور ايجابي واجد آن صفات باشد ترجمان قرائتي نوين تحت نام جمهوري اسلامي است. به ديگر سخن جمهوري اسلامي، در انديشه سياسي امام(ره)، آلترناتيو منطقي و بلافصل ايرادات ايشان به سلطنت است. (همان ج۵، ص ۳۶۷) هرچند بنا به گفته امام(ره)، جمهوري اسلامي نظيري در جهان سياست ندارد (ج۴، ص ۲۱۳) اما تركيبي است كه به قالب حكومت اسلامي و محتواي آن اشاره دارد. ايشان در پاسخ به خبرنگار فاينشنال تايمز انگليس كه پرسيد، «دنياي غرب شناخت صحيحي از حكومت اسلامي شما ندارد»، مي فرمايد:

«ما خواستار جمهوري اسلامي مي باشيم. جمهوري، فرم و شكل حكومت را تشكيل مي دهد و اسلامي محتواي آن فرم، كه قوانين الهي است.» (ج ۴، ص ۱۵۷)

براين اساس، جمهوري اسلامي مورد نظر امام(ره) داراي دو بخش و مفهوم است كه «و» منطقي ميان آنها ارتباط برقرار مي كند. در انديشه سياسي امام(ره) «شكل حقوقي رژيم» (ج ۲، ص ۱۵۹) مقصود بالعرض است و محتواي آن اصالت دارد. اين كه چه قالبي براي رسيدن به محتوا لازم است و چگونه قدرت بايد توزيع گردد وابسته به «شرايط و مقتضيات جامعه» (ج ۲، ص ۲۶۰) مي باشد كه توسط خود مردم تعيين مي شود. با اين همه، به نظر امام خميني(ره)، جمهوري بهترين قالبي است كه ما را به «محتواي اجتماعي رژيم سياسي آينده و ترقي جامعه» (ج۲، ص ۱۵۹) مي رساند و نسبت به تشكيل حكومت اسلامي، اميدوار مي نمايد. با اين حال، جمهوري تنها يك پيشنهاد است و امام خميني(ره) قصد بر تحميل آن بر ملت ايران ندارند و از اين رو، آن را به رفراندوم مي گذارند، در عين حال كه معتقد است مردم به پيشنهادش رأي منفي نخواهند داد.

امام(ره) در پاسخ اين پرسش كه: هدف شما فقط سرنگوني شاه نيست، بلكه از بين بردن رژيم شاهنشاهي است. اما به عقيده شما چه چيزي به جاي آن بنشيند؟ يك دموكراسي پارلماني؟ يك دموكراسي خلقي از نوع ماركسيستي آن؟ يا يك حكومت خدايي آن طور كه حضرت محمد(ص) فرموده است؟ مي گويند: تعيين نظام سياسي با آراي خود مردم خواهد بود. (ج ۳، ص ۵۳)... ما نظام جمهوري را به آراي عمومي مي گذاريم (ج ۳، ص ۲۵۸)... چون ملت، ملت مسلم است و ما را هم خدمتگزار خود مي داند، از اين جهت حدس مي زنم به پيشنهاد ما رأي مي دهد. (ج ۳، ص ۳۳)

علاوه بر اين كه تعيين نوع حكومت جزء حقوق ملت است، جمهوري اسلامي نيز كه با آراي عمومي آنان ايجاد شده است، بايد در كليه اموراتش متكي بر مردم و آراء آنان باشد. از اين رو، مراد از جمهوريت در انديشه امام خميني(ره)، تكيه بر اكثريت مردم است: «در اين جمهوري يك مجلس ملي مركب از منتخبين واقعي مردم، امور مملكت را اداره خواهند كرد». (ج ۲، ص ۱۶۰) و بدين طريق بر تمامي امور جامعه نظارت خواهند كرد.

مداخله مردم در سرنوشت خويش، در نظام جمهوري، با انتخاب رئيس جمهور و نمايندگان مجلس پايان نمي يابد و نظارت بر عملكرد آنان، و در شرايطي عزل آنها ادامه مي يابد: «در جمهوري، حق است و مردم مي توانند بگويند نه، تو غلط كردي برو دنبال كارت.» (ج ۲، ص ۱۵۵) از نظر امام(ره) اگر پسوند اين جمهوري، اسلامي باشد، نه دموكراتيك يا سوسياليست، عزل اصحاب قدرت راحت تر است، چرا كه زمامداران در اسلام داراي شرايط ويژه اي هستند كه اگر آنها را در ادامه كار از دست دهند، خود به خود بركنار مي شوند و نيازي به گردهمايي مردم براي بركناري آنها نيست.

اگر جمهوري، اسلامي باشد كه ديگر واضح است. براي اين كه اسلام براي آن كسي كه سرپرستي براي مردم مي خواهد بكند، ولايت بر مردم دارد؛ يك شرايطي قرار داده است كه وقتي يك شرطش نباشد، خود به خود ساقط است، تمام است ديگر لازم نيست كه مردم جمع بشوند... (ج ۳،ص ۱۴۱)

با توجه به نكات يادشده، جمهوري در انديشه امام خميني(ره) به همان معنايي است كه در همه جا وجود دارد. ايشان در پاسخ به سؤال خبرنگار لوموند كه پرسيده بود: «حضرت عالي مي فرماييد كه بايستي در ايران جمهوري اسلامي استقرار پيدا كند و اين براي ما فرانسوي ها چندان مهم نيست، زيرا كه جمهوري مي تواند بدون پايه مذهبي باشد، نظر شما بر پايه سوسياليسم است؟ مشروطيت است؟ بر انتخاباتي استوار است؟ دموكراتيك است؟ چگونه است؟»

فرموده بودند:

«اما جمهوري به همان معنايي كه همه جا جمهوري است، اين كه ما جمهوري اسلامي مي گوييم، براي اين است كه هم شرايط منتخب و هم احكامي كه در ايران جاري شده است، اينها بر اسلام متكي است، لكن انتخاب با ملت است. طرز جمهوري هم همان جمهوري است كه همه جا هست.» (ج ۲، ص ۳۵۱)

با اين حال، امام خميني(ره) معتقد بود كه جمهوري اسلامي مدلي از حكومت است كه مشابه خارجي ندارد (ج ۳ ص ۲۷) و پس از استقرار و موفقيت واقعي، مفهومش روشن مي شود.

از ديگر محورهايي كه در حكومت جمهوري بايد وجود داشته باشد و مورد تأكيد امام خميني(ره) نيز بود، آزادي است. «آزادي از حقوق مردم است و نظام جمهوري بايد مبتني بر آن باشد. از اين رو اظهار عقيده آزاد است» (ج ۲، ص ۴۵۷، ۳۰۴ ، ۳۰۲ ، ۲۵۶) «احزاب آزادند كه با ما يا هر چيزي مخالفت كنند به شرط اينكه مضر به حال مملكت نباشد» (ج ۳، ص ۱۴۰) «در جمهوري اسلامي، استبداد و ديكتاتوري وجود ندارد» (ج۲، ص ۱۳۰)، «هر فردي حق دارد كه مستقيماً در برابر مسئولين جمهوري بايستد و از آنها انتقاد كند.» امام خميني(ره) در پاسخ به اين پرسش كه نظرتان درباره فعاليت احزاب سياسي چپ، بدون اتكا به هيچ قدرت خارجي در چارچوب حكومت اسلامي چيست؟ فرمودند:

«در جمهوري اسلامي هر فردي از حق آزادي عقيده و بيان برخوردار خواهد بود و لكن به هيچ فرد يا گروه وابسته به قدرت هاي خارجي اجازه خيانت نمي دهيم...» همچنين در برابر اين پرسش كه آيا با تشكيل اتحاديه هاي كارگري در چارچوب حكومت جمهوري اسلامي موافقيد؟ گفتند: «در جمهوري اسلامي به آنها حق داده مي شود كه به هر شكل ممكن به دور هم جمع شوند و مسايل و مشكلات خود را بررسي كنند و در نتيجه دولت را در جريان مسايل خود قرار دهند و نيز از حقوق صنفي خود دفاع كنند» (ج۳، ص۱۷۸)

ويژگي ديگري كه امام خميني(ره) براي حكومت جمهوري اسلامي بر مي شمرد اين است كه اين حكومت، حكومتي مستقل است، وابسته به شرق و غرب نيست، سياست هاي آن را اجانب تعيين نمي كنند. (ج ۲، صص ۱۶۸ و ۲۵۹)

ديدگاه امام خميني(ره) درباره مباني جمهوريت

تا اينجا بيشتر به بررسي واژه جمهوري در بيان امام خميني(ره) پرداختيم. اكنون مي خواهيم به تطبيق ديدگاه هاي حضرت امام خميني(ره) با مباني جمهوريت بپردازيم. مباني جمهوريت پيرامون چهار پرسش اصلي كه در فلسفه سياست مطرح است، دور مي زند. اول اينكه مبناي حكومت چيست؟ دوم، زمامداران چگونه به قدرت مي رسند؟ ديگر اين كه زمامداران چگونه بايد حكومت كنند؟ و سرانجام چگونه قدرت زمامداران بايد محدود شود؟

در مورد پرسش اول بايد گفت كه در حكومت جمهوري، مردم مبنا هستند. حال مي خواهيم ببينيم آيا در ديدگاه امام(ره) هم مردم، مبنا و منشاء حكومت هستند يا خير؟ پاسخ اين پرسش را بايد از سخنان امام خميني(ره) دريافت. ايشان مي فرمايند:

«اين ملت است كه حكومت را در دست دارد و... تخلف از حكم ملت براي هيچ يك از ما جايز نيست و امكان ندارد» (ج ۱۴، ص ۱۰۹) همچنين در بياني ديگر مي افزايند: «مردم يكي را تعيين مي كنند براي اين كه رئيس جمهور باشد، ما هم رأيمان را علناً به مردم اظهار مي كنيم كه آقا، آن كه من مي خواهم اين است. شما ميل داريد به اين رأي بدهيد ميل نداريد، خودتان آزاديد... آراي عمومي نمي شود خطا بكند»(ج م، ص ۱۲۱) در حكم امام براي تشكيل دولت موقت نيز مي خوانيم: «برحسب حق شرعي و حق قانوني ناشي از آراي اكثريت قاطع قريب به اتفاق ملت ايران كه طي اجتماعات عظيم و تظاهرات وسيع و متعدد در سراسر ايران نسبت به رهبري جنبش ابراز شده... جنابعالي را مأمور تشكيل دولت موقت مي نمايم.»(ج ۵، ص ۱۲۷) علاوه بر همه اينها، عبارت مشهور امام كه «ميزان رأي ملت است» نشان مي دهد كه پاسخ امام به اين كه آيا مردم در مبناي حكومت نقش دارند مثبت است. پس ديدگاه امام با توجه به مباحث و نكات ياد شده با يكي از مباني جمهوريت تعارضي ندارد.

اين كه زمامداران چگونه به قدرت مي رسند؟ در حكومت جمهوري، انتخابات آزاد، ساز و كار اصلي به قدرت رسيدن دولتمردان و مقام هاي ارشد كشور است و براي شكل دهي و هدايت افكار عمومي نيز تشكل ها و نهادهاي واسطه شكل مي گيرند. در اين زمينه ديدگاه امام خميني(ره) روشن است. ايشان اين نظر را ابراز داشته اند كه در نظام جمهوري اسلامي يك مجلس ملي مركب از منتخبين واقعي مردم امور مملكت را اداره خواهند كرد»(ج ۱۴، ص ۱۰۹) و از جهت شكل گيري تشكل ها و نهادها، اگرچه حضرت امام عمدتاً پس از پيروزي انقلاب، درگير مسأله دفاع مقدس بودند كه خطر امنيت ملي، مجال فعاليت هاي حزبي و گروهي و مباحثي كه امروزه مطرح است را نمي داد، ولي همين كه بحث «احزاب، جمعيت ها، انجمن هاي سياسي و صنفي و انجمن هاي اسلامي يا اقليت هاي مذهبي» مطرح شده در اصل ۲۶ قانون اساسي را صحه گذارده و در رويداد انشعاب مجمع روحانيون مبارز از جامعه روحانيت نيز با سيره خود وجود گروه بندي ها و جناح هاي سياسي را امضا كردند نشان مي دهد كه امام با فعاليت احزاب و تشكل هاي سياسي و غيرسياسي موافق بودند. بنابر اين در شيوه به قدرت رسيدن و شكل گيري تشكل ها و نقش مردم، احزاب و گروههاي سياسي و اجتماعي و نهادهاي مدني و سياسي ديدگاه امام خميني(ره) با مباني جمهوريت سازگار است.

زمامداران چگونه بايد حكومت كنند؟ در نظام جمهوري با تعدد و تنوع نمايندگان مردم و تفكيك قوا، اين نكته تضمين مي شود. امام خميني(ره) نيز از يك سو بر قانونگرايي در نظام اسلامي پاي مي فشردند و از سويي، اصلي از قانون اساسي را امضا نمودند كه «رهبر در برابر قوانين با ساير افراد كشور مساوي است(اصل ۱۰۷) و همچنين تنفيذ اصلي كه قواي حاكم بر جمهوريت اسلامي ايران(مقننه، مجريه و قوه قضاييه) زير نظر ولايت مطلقه از يكديگر مستقلند(اصل ۱۵۷).

اگر امام قانون محوري را پذيرفتند و هر يك از قوا نيز وظايف تعريف شده دارند، لذا بايد هر كدام در محدوده تعريف شده عمل نمايند، كه يكي از مباني نظام هاي جمهوري است. امام خميني(ره) در مورد قانون معتقد بودند كه: «ما يك حكومت مي خواهيم كه روي مصالح اين ملت كار بكند... ما مي خواهيم يك حكومتي باشد كه لااقل تابع قانون باشد، تبع قانون اسلام باشد، تبع قانون مجعوله صحيح باشد» (مجموعه كوثر، ج ۳، ص ۲۵۱) باز در مورد اهميت قانون از سخنان ايشان است كه مي گويد: «ما مي گوييم حكومت اسلام... يك حكومت باشد كه براي قانون متواضع باشد، يعني سر پيش قانون فرود بياورد، قانون هر چه گفت، قبول كند، نه اين كه قانون براي مردم عادي باشد و قدرتمند ها از قانون مستثني باشند»(مجموعه كوثر، ج ۳، ص ۱۵۴) «حكومت قانون است، قانون به خدا، يعني حاكم، يعني شخص اول مملكت، اگر يك كس يك چيز داشته باشد، شكايتي داشته باشد، از او پيش قاضي مي رود و او را حاضرش مي كنند و او هم حاضر مي شود، چنانچه شد. حضرت امير اين كار را كرد ما هم يك همچون حكومتي مي خواهيم.»(مجموعه كوثر، ج ۳، ص ۲۰۳).

در سيره امام خميني(ره) موردي مشخص ديده شد كه فراتر از قانون عمل نموده و به نحوي تفكيك قوا نيز به زير سؤال رفت و آن تأسيس مجمع تشخيص مصلحت نظام است. اين فرمان در اواخر سال ۶۶ و در حين جنگ براي گره گشايي معضلات نظام صادر شد. اما تنها با كاركرد «هفت ماهه» مجمع تشخيص مصلحت نظام، عده اي از نمايندگان مجلس به شيوه عملكرد اين مجموعه و تداخل در كار قوه مقننه با نامه اي براي امام(ره) اشكال كردند. در بخشي از نامه نمايندگان آمده بود كه «مجمع تشخيص مصلحت نظام مسئوليت داوري و اصلاح نهايي مصوبات مورد اختلاف مجلس و شوراي نگهبان را بر عهده داشت و هم اكنون بعضاً اين شورا قانونگذاري نيز مي كند و مهمتر اين كه تقديم لوايح قانوني به اين شورا خالي از جميع مقررات و مقدماتي است كه يك لايحه قانوني از طريق متعارف دارد» حضرت امام(ره) در پاسخ نوشتند: «با سلام، مطلبي كه نوشته ايد، كاملاً درست است. ان شاءالله تصميم دارم در تمام زمينه ها، وضع به صورتي درآيد كه همه طبق قانون اساسي حركت كنيم. آنچه در اين سالها انجام گرفته است در ارتباط با جنگ بوده است. مصلحت نظام و اسلام اقتضاء مي كرد تا گره هاي كور قانوني سريعاً به نفع مردم و اسلام باز گردد. از تذكرات همه شما سپاسگزارم و به همه شما دعا مي كنم.»(ج ۲۱، ص ۵۷).

اين مستندات مؤيد اين نكته است كه تفكيك قواي پذيرفته شده در قانون و مقبوليت يافته با رأي مردم، بايد به وسيله همه افراد از دولتمردان و مردم مورد احترام و رعايت قرار گيرد، و اگر مجمع تشخيص مصلحت نظام پس از بازنگري قانون اساسي، جزء اصول قانون اساسي شده و مصوباتش قانوني است، از آن رو است كه از سويي مصوبه شوراي بازنگري قانون اساسي بوده و امضاي رهبري انقلاب را دارد و از سويي ديگر با آراي عمومي به تصويب اكثريت مطلق شركت كنندگان در همه پرسي رسيد و اين روند نيز مطابق اصل ۱۷۷ قانون اساسي است.

اين مستندات و نكات ياد شده در اين مبحث نيز نشان مي دهد كه نظام اسلامي در تلقي حضرت امام خميني(ره)، در شيوه حكومت كردن نيز مي تواند به نحوي با مباني جمهوريت مطابق باشد و يا حداقل با آن مباني تعارض نداشته باشد.

در نظام جمهوري قدرت زمامداران نامحدود نيست، اما اين كه چگونه اين قدرت بايد محدود شود؟ اين امر با به رسميت شناختن حقوق و آزادي هاي مردم اعم از فردي و اجتماعي، حق راهپيمايي و تجمعات مسالمت آميز، حق اظهارنظر و آزادي بيان و قلم تحقق مي يابد و بر اساس اين حقوق و آزادي ها، عملاً مردم و گروهها و تشكل هاي سياسي و اجتماعي و نهادهاي مدني بر دولت ها نظارت مي كنند. از ديدگاه امام(ره) نيز ساز و كارهايي براي كنترل قدرت زمامداران وجود دارد. ايشان درباره حق مردم در نظارت بر زمامداران مي فرمايند: «هرفردي از افراد ملت حق دارد كه مستقيماً در برابر سايرين،

زمامدار مسلمين را استيضاح كند و به او انتقاد كند و او بايد جواب قانع كننده بدهد و در غير اين صورت اگر بر خلاف وظيفه اسلامي خود عمل كرده باشد، خود به خود از مقام زمامداري معزول است»(ج ۴، ص ۱۹۰) «حق هم همين است بايد(مردم) دخالت در امور بكنند، اگر ديديد من كج مي روم، به من بگوييد كج نرو»(ج ۲۰، ص ۱۷۰) و از آن سو «فقيه نمي خواهد به مردم زورگويي كند، اگر يك فقيهي بخواهد زورگويي كند، اين فقيه ديگر ولايت ندارد» (ج ۱۰، ص ۲۹). با توجه به نكات ياد شده محدوديت زمامداران بر اساس آزادي و حقوق مردم از نظر امام روشن است. به نظر امام هر فرد از افراد ملت(نه مثلاً مجتهدين جامع الشرايط) آن هم مستقيماً نه لزوماً به طور پنهاني و غيرمستقيم آن هم زمامدار مسلمين را چه رسد مسئولان رده هاي پايين تر را، استيضاح كنند، چه رسد به نقدهاي محدود و...

بر همين اساس مي توان گفت اين مبناي نظام جمهوريت نيز در نظر امام به گونه اي مستحكم بيان شده و مد نظر بوده است.

جمهوري و جمهوريت در كلام امام(ره)

پيش از اين با ذكر نمونه هايي از سخنان و پيام هاي امام(ره) معنا و مفهوم جمهوري و جمهوريت از نظر ايشان نشان داده شد. همچنين ديدگاه ايشان در مورد مباني جمهوريت تبيين شد. با اين همه ممكن است تصور شود كه امام(ره) در بيان خود از جمهوري و دفاع خود از جمهوريت شرايط و بسترهاي خاصي را مد نظر داشت و اين نمونه ها نمي تواند گوياي انديشه امام در مورد جمهوريت باشد. در اينجا براي اين كه باور و تمنيات دروني امام(ره) در مورد جمهوريت روشن تر شود با اشاره به بيانات متعدد ايشان، كه در دوره ها و شرايط مختلف مطرح كردند، بر فرضيه خود تأكيد مي كنيم كه امام(ره) به جمهوريت و مباني آن باور داشته و اعتقاد نظري و عملي به آن داشتند. براي شاهد مثال درا ين زمينه مي توان به جلدهاي مختلف صحيفه نور و حتي ديوان اشعار امام مراجعه كرد.

در صحيفه نور حدود ۳۰۰ مرتبه عنوان جمهوري آمده است كه از اين تعداد به صورت مفرد ۷ مرتبه، جمهوري اسلامي ۲۶۲ مرتبه، جمهوري دموكراتيك ۱۹ مرتبه، جمهوري دموكراتيك اسلامي ۴ مرتبه تكرار شده است. البته امام(ره) در رد جمهوري دموكراتيك و جمهوري دموكراتيك اسلامي، اين مفاهيم را بيان كردند. اين امر نشان مي دهد كه امام واقعاً به جمهوري اسلامي به عنوان نظام مطلوب مورد نظرشان اعتقاد داشتند. در مورد مباني و لوازم جمهوريت همچون «مردم»، «اقشار»، «رأي مردم»، «انتخابات»، «آزادي»، «قانون»، «انتقاد» و افكار عمومي نيز به كرات در سخنان و پيام هاي امام(ره) اشاره شده است. به گونه اي كه در صحيفه نور حدوداً ۱۳ مرتبه مشاركت مردم و مشاركت عمومي، حدود ۳۰۰ مرتبه آراي عمومي و رأي مردم و انتخابات، حدود ۴۲۰ مرتبه واژه اقشار مردم و ملت و مردمي بودن نظام، حدود ۳۲۰ مرتبه از آزادي و آزادي هاي مختلف، حدود ۳۰ مرتبه از انتقاد و انتقادپذير، بيش از ۵۰ مرتبه از قانون، قانوني بودن، رعايت و اجراي قانون و تساوي در برابر قانون آمده است. (ج ۲۲، نمايه، ۱۳۷۸) با توجه به اين آمار كه از مجموعه ۲۲ جلدي صحيفه نور، شامل بيشتر سخنراني ها و پيام هاي امام راحل، استخراج شده است، آيا مي توان گفت امام قايل به جمهوريت و لوازم آن نبوده است، بديهي است پاسخ منفي است. زيرا چگونه ممكن است شخصيتي مثل امام(ره) بيش از ۱۳۵۰ مرتبه از روي اتفاق و يا بر اساس شرايط خاصي از جمهوريت و مباني و لوازم آن نام ببرد و بر آن تأكيد نمايد؟

يكي از ويژگي هاي برجسته امام(ره) چند بعدي بودن شخصيت ايشان و استعداد و توانايي ايشان در زمينه ها، رشته ها و موضوعات مختلف بوده است. ذوق و قريحه شاعري هرچند در مورد سياستمداران و حتي علماي مذهبي كمي شگفت مي نمايد، اما امام(ره) از آن برخوردار بوده و اشعار ارزشمند، پرمغز و محتوا و موزوني كه از ايشان باقي مانده است گوياي اين امر است.

+ نوشته شده در شنبه بیستم بهمن ۱۳۸۶ ساعت 1:29 توسط معصومه محمدی |